Uygulamada 1.052 bulmaca
Morphy matı satrancın en temiz bitişlerinden biridir. Şah köşede tek bir piyonun arkasına saklanır, iki uzun menzilli taş da bütün işi uzaktan görür: fil uzun çaprazdan şah çeker, kale yan dikeyi kapatır. Vezir yok, son anda havai fişek yok, sadece geometri.
Kalıp adını, hızlı ve açık saldırı oyunlarıyla ünlü Amerikalı oyuncu Paul Morphy’den alır. Bir kez öğrendiğinde köşedeki şahı güvenli bir sığınak olarak değil, bir hedef olarak görmeye başlarsın.
Son görüntü
Siyah şahın h8’de olduğu standart düzen:
- Siyah şah h8’dedir, kendi piyonu da hâlâ h7’dedir.
- Beyaz kale g dikeyini tutar (örneğin g1’den) ve g8 ile g7’yi kapatır.
- Beyaz fil a1-h8 çaprazından şah çeker, genellikle f6’ya iner; g7 de boştur.
Şimdi kareleri say. h7’yi Siyahın kendi piyonu kapatır. g7’ye hem fil hem kale vurur. g8’i kale tutar. Fil alınamayacak kadar uzaktadır ve Siyahın g7’ye gelebilecek bir taşı yoksa araya taş koyacak kare de yoktur. Mat. Aynı fikir her köşede çalışır; vezir kanadında a8’e, b dikeyine ve h1-a8 çaprazına bakarsın.
Konum nasıl oluşur
Morphy matı nadiren durup dururken ortaya çıkar. Genellikle uzun çaprazdaki ya da g dikeyindeki bir engel ortadan kalktıktan sonra gelir. Sık görülen hazırlıklar:
- g7 piyonu bir alma ya da fedayla ortadan kalkar ve h8’deki şah ardına kadar açık bir g dikeyiyle baş başa kalır.
- Fili engelleyen tek şey f6’daki siyah attır. Onu al ya da oradan gitmeye zorla, çapraz bir anda şahla açılır.
- Şah köşeye kendi ayağıyla gelir; çoğu zaman önceki bir şahtan kaçmak için …Şh8 oynar ve doğrudan kalıbın içine yürür.
- Ters kanatlara rok yapılmış konumlarda bir kale manevrası ya da basit bir Kg1, son darbeden önce kaleyi dikeye yerleştirir.
Açık bir g dikeyi, h8’de bir şah ve uzun çapraza bakan bir filin varsa dur ve tek bir temizleme hamlesinin mat getirip getirmediğine bak.
İki tarafın da hataları
Saldıranın klasik hatası, kale henüz g dikeyine gelmeden fille şah çekmektir. Şah g8’e çıkar ve saldırı söner. Sıra önemlidir: önce kaleyi g dikeyine getir, sonra fille şah çek.
Bir başka tuzak, savunanın araya taş koyabileceği bir kareden şah çekmektir. Uzaktan çekilen fil şahı harikadır, ama Siyah g7’ye ya da çaprazın başka bir karesine taş koyabiliyorsa mat değildir.
Savunanın en kötü alışkanlığı refleksle köşeye kaçmaktır. …Şh8 oynamadan önce g dikeyi ve uzun çapraz birlikte açılırsa ne olacağını kendine sor. Küçük şeyler çok işe yarar: h6’daki bir piyon şaha h7’yi kaçış karesi olarak bırakır, g7’yi kapatabilecek bir taşı elde tutmak da çoğu zaman fikri kökünden öldürür.
Bulmacalarda fark etmek için ipuçları
- Rakip şah h8’de (ya da a8’de) duruyorsa önce uzun çapraza ve yan dikeye bak. Kalıbın tamamı bu iki hattan ibarettir.
- Filinin önünü kesen tek taşı bul. Onu almak ya da saptırmak çoğu zaman bulmacanın asıl hamlesidir.
- Rollerin yer değiştirdiği yakın akrabayı, Pillsbury matını hatırla: orada kale şah çeker, fil kareleri kapatır. İkisini birden bilmek son hamleyi hangi taşın yapacağını seçmeni kolaylaştırır.
Bu sayfadaki örnek bulmacalar, sessiz kale hamlelerinden keskin fedalara kadar çaprazın açılabileceği farklı yolları gösterir.
