Rok Bulmacaları: Kazandıran Hamle Rok Olduğunda

Rok genellikle bir güvenlik hamlesi olarak düşünülür: şah köşeye gider, bir kale de merkeze yaklaşır. Rok bulmacalarında ise rok bundan fazlasıdır. Doğru cevap roktur, çünkü bir kaleyi tempoyla oyuna sokar, şah çeker, bir taktikten kurtarır ya da düpedüz mat eder. Satrançta iki taşın aynı anda hareket ettiği tek hamle olduğu için hesap yaparken gözden kaçırmak kolaydır.

Önemli kurallar

Rok yapabilmek için şu koşulların hepsi sağlanmalı:

• Ne şah ne de rok yapılacak kale oyunda daha önce oynamış olmalı.
• Şah ile o kale arasındaki bütün kareler boş olmalı.
• Şah o anda şah altında olmamalı.
• Şah, rakip bir taşın saldırdığı bir kareden geçmemeli ve böyle bir kareye gelmemeli.

Şah kaleye doğru iki kare gider, kale de şahın üzerinden geçtiği kareye atlar. Kısa rokta (O-O) beyaz şah g1’e, kale f1’e gelir; uzun rokta (O-O-O) şah c1’e, kale d1’e gelir. Siyah da sekizinci yatayda aynı şekilde rok yapar.

Bulmacalarda birkaç ayrıntı tekrar tekrar karşına çıkar. Rok yaparken kalenin kendisi saldırı altında olabilir. Uzun rokta kale saldırı altındaki bir kareden de geçebilir, çünkü yalnızca şahın yolu önemlidir: rakip bir fil b1’i vuruyor olsa bile d1 ve c1 güvendeyse Beyaz uzun rok yapabilir. Ve şah bir kez oynadığında, sonradan başlangıç karesine dönse bile rok hakkı kalıcı olarak kaybolur.

Taktik bir silah olarak rok

Anahtar, kalenin yeni karesidir. O-O-O sonrasında kale d1’e gelir ve d dikeyindeki bir şaha hemen şah çekebilir, bir taşı açmaza alabilir ya da orada korumasız kalmış bir şeye saldırabilir. O-O sonrasında f1’deki kale f dikeyi boyunca vurabilir. Rakibin şahı ya da veziri arada hiçbir şey olmadan o dikeyde duruyorsa, rok birdenbire şah çekebilir ya da materyal kazanabilir.

Rok bir tehdide de cevap olabilir. Bir at şahına ve kalene çatal atmak üzereyse ya da e dikeyindeki bir açmaz sana bir taşa mal olmak üzereyse, rok iki sorunu birden çözebilir: şah tehlike bölgesinden çıkar, bir kale de oyuna girer.

Arada bir rok doğrudan mat eder: kale yeni karesine şah çekerek gelir ve rakip şahın hiçbir çıkış yolu kalmaz. Nadir görülür; bu bulmacayı çözmeyi bu kadar keyifli kılan da tam olarak budur.

Dikkat etmen gereken işaretler

• Şahın ve kalelerinden biri hâlâ başlangıç karelerinde ve aralarındaki kareler boş.
• Rakip şah ya da vezir, kalenin ineceği dikeyde duruyor.
• Şahın merkezde sıkışmış; bir açmaz, bir çatal ya da açarak saldırıyla karşı karşıya.
• Rakip taşlar şahının yakınındaki kareleri gözlüyor ve rokun hâlâ kurallara uygun olup olmadığını kontrol etmen gerekiyor.

Sık yapılan hatalar

En büyüğü, roku aday hamle olarak hiç düşünmemektir. Bulmaca çözenler taşlarıyla çekebilecekleri şahları ve almaları tek tek tarar, rokun da şah çekebileceğini unutur. İkincisi kuralı yanlış bilmektir; örneğin b1 saldırı altında olduğu için uzun rok yapamayacağını ya da şah altındayken rok yapabileceğini sanmak. Üçüncüsü doğrudan bir saldırının içine rok yapmaktır; şahın yeni yeri eskisinden de açıkta kalır.

İpuçları

Rok hakkın varken roku aday hamlelerine ekle. Kaleyi yeni karesinde gözünde canlandır ve oradan neye saldırdığını sor. Seçmeden önce dört kuralı hızlıca gözden geçir; bu bulmacalarda küçük bir kural ayrıntısı bazen işin tamamıdır. Cevap rok çıktığında da onu neyin güçlü kıldığına dikkat et: kalenin yeni dikeyi mi, şahın kaçışı mı, yoksa ikisi birden mi? Böylece kalıbı kendi oyunlarında da tanırsın.