Bol bol taş kazanmak işin sadece yarısı. Bir noktada bu üstünlüğü mata çevirmen gerekir. Nasıl yapılacağını bilmiyorsan kazanılmış bir oyun bile beraberliğe kayabilir. İyi haber şu: Temel matlar, her seferinde aynı şekilde işleyen net adımlardan oluşur. Bir kez öğren, birkaç kez de tahtada dene.
Bu tekniklerin hepsinde aynı fikir yatar: Rakip şahı rastgele şah çekerek kovalamazsın. Kullanabileceği kareleri adım adım elinden alırsın, ta ki tahtanın kenarında kapana kısılana kadar. Son darbeyi ancak o zaman indirirsin.
Şah ve vezir, şaha karşı
Vezir o kadar güçlüdür ki yöntemi bildiğinde bu mat genellikle çabuk gelir.
Adım 1: Vezirle bir kutu kur
Vezirini rakip şahtan bir at hamlesi uzağa yerleştir. Vezir oradan, şahın dışına çıkamayacağı bir dikdörtgeni kontrol eder. Şah bu kutunun içinde her oynadığında vezirle onu izle ve yine bir at hamlesi uzakta dur. Kutu her seferinde biraz daha küçülür. Burada şah çekmekten çok, şahın karelerini daraltan sessiz hamleler işe yarar.
Adım 2: Kutuyu daraltmayı bırak, şahını getir
Rakip şah kenara sıkışıp yalnızca iki kare arasında gidip gelmeye başladığında vezirini daha fazla yaklaştırma. Şimdi sıra kendi şahını ileri yürütmekte. Vezir tek başına mat edemez. Onu koruyacak ya da kaçış karelerini tutacak bir şaha ihtiyacı var.
Adım 3: Matı ver
Şahın yakına geldiğinde iki klasik mat şekli var. Vezirini, şahının korumasında, rakip şahın hemen önündeki kareye koyabilirsin. Ya da şahın rakip şahla karşı karşıya dururken vezirle uzaktan, kenar boyunca şah çekebilirsin. Örneğin siyah şah a8’de, senin şahın b6’dayken Vb7 mattır: Vezir korunuyor ve bütün kaçış karelerini tutuyor.
Şah ve kale, şaha karşı
Kale çaprazları kontrol edemez. Bu yüzden bu mat daha uzun sürer ve şahınla kalenin sıkı bir iş birliği yapmasını gerektirir. Bu yönteme genellikle kutu yöntemi denir.
Şahın yolunu kes
Kaleyle rakip şahın yolunu bir yatay ya da dikey boyunca kes. Kalenin bir çit çektiğini düşün: Şah bu çitin bir tarafında hapsolmuş durumda. Amacın, çitin şah tarafında kalan alanı gitgide küçültmek.
Şahınla it
Kale kutuyu tek başına küçültemez, çünkü rakip şah yürüyüp ona saldırır. Kaleyi desteklemek ve rakip şahın karelerini almak için şahın öne çıkmalı. Kilit konum, iki şahın aynı yatay ya da dikeyde, aralarında tam bir kare boşlukla karşı karşıya durduğu andır. Buna muhalefet denir. O anda rakip şahın bulunduğu yatay ya da dikey boyunca kaleyle şah çekersen şah geri çekilmek zorunda kalır, çünkü ileri çıkmak için ihtiyaç duyacağı kareleri senin şahın tutar. Kutu bir sıra daralır.
Bekleme hamleleri
Rakip şah çoğu zaman muhalefete girmekten kaçınır. O zaman kaleyle bir bekleme hamlesi yaparsın: Kaleyi, şahı dışarı bırakmadan çit hattı boyunca kaydırırsın. Artık hamle yapmak zorunda olan savunan taraftır ve istediğin muhalefet konumu ortaya çıkar. İlerle, bekle, şah çek: Kaleyle matın kalbi bu ritimdir.
Son darbe
Şah kenara geldiğinde şahını onun karşısına koy ve kenar boyunca şah çek. Tertemiz bir örnek: Beyaz şah e6’da, beyaz kale a1’de, siyah şah e8’de. Ka8 mattır, çünkü kale sekizinci yatayın tamamını, beyaz şah da d7, e7 ve f7’yi tutar.
Bu oyun sonunda iki alışkanlık seni güvende tutar. Birincisi, kaleni rakip şahtan uzak tut ya da kendi şahınla koru ki alınmasın. İkincisi, rakip şah kalene saldırırsa çiti bırakma, kaleyi aynı hattın öbür ucuna çek.
İki kale, şaha karşı: merdiven matı
İki kalenin şahtan hiç yardım almasına gerek yoktur. Sırayla şah çekerek mat ederler, tıpkı merdiven çıkar ya da çimleri şerit şerit biçer gibi.
Diyelim ki rakip şah beşinci yatayda ve sen onu sekizinciye doğru itmek istiyorsun. Bir kaleyi dördüncü yataya koy ki şah geri inemesin. Diğer kaleyle beşinci yatayda şah çek. Şah altıncı yataya çıkmak zorunda. Şimdi ilk kale altıncı yatayda şah çekerken ikinci kale beşinci yatayı tutmaya devam eder. Böyle sırayla sürdür: Her kale bir yatay atlayarak diğerinin önüne geçer, ta ki bir kale sekizinci yatayda şah çekerken ortağı yedinci yatayı tutana kadar. İşte şah mat.
Tek pürüz, rakip şahın kalelerinden birine doğru yürümesidir. Kalenin alınmasına izin verme, onu aynı yatay boyunca tahtanın öbür ucuna, şahtan olabildiğince uzağa götür. Sonra merdivene devam et.
Daha zor ya da imkânsız matlar
Her malzeme üstünlüğü zorla mata yetmez.
- Şah ve iki at, şaha karşı zorla mat edemez. Bir mat konumu var, ama savunan taraf doğru oynarsa ondan her zaman kaçabilir. Bu yüzden bu oyun sonu normalde berabere biter.
- Şah, fil ve at, şaha karşı zorla kazanılır, ama tekniği uzun ve titizlik ister. Şahı, filinle aynı renkteki bir köşeye sürmen gerekir ve bu otuz hamleyi aşabilir. Temel matlar sana kolay gelmeye başladığında bunu ileri seviye bir konu olarak ele al.
Sık görülen pat tuzakları
Pat, her temel matta en büyük tehlikedir. Unutma: Rakibin hiç yasal hamlesi yoksa ve şahına şah çekilmiyorsa oyun berabere biter.
- Köşedeki şah ve vezir. Siyah şah a8’deyken c7’ye ya da b6’ya gelen vezir, şah çekmeden bütün kareleri elinden alır. Bu pattır. At hamlesi mesafesindeki kutu, şahın hareket alanı varken mükemmel çalışır. Ama şah köşeye girdiğinde kutuyu daraltmayı bırakmalı ve şahını getirmelisin.
- Kendi şahını unutmak. Şahın yaklaşırken, vezir ya da kale boş boş dururken son serbest kareyi alan taşın o olmadığından emin ol.
- Kilitli piyonlar. Savunanın önü tıkalı bir piyonu hamle yapamaz, bu yüzden seni pattan kurtarmaz.
Son aşamada her hamleden önce tek bir soru sor: Bu hamleden sonra rakibimin en az bir yasal hamlesi kalıyor mu ya da şah çekiyor muyum? İkisine de cevabın hayırsa başka bir hamle seç.
Özetle
Her matı bir arkadaşına karşı ya da tek başına tahtada, düşünmeden yapabilene kadar çalış. Önce vezirle başla, sonra iki kaleyle merdiven matına geç, en son da kaleyle kutu yöntemine. Kilden atımız Springer bir ipucu daha eklerdi: Her son hamleden önce rakip şahın etrafındaki kareleri say, pata asla yakalanmazsın.
