Satranç notasyonu oyunun ortak dilidir. Onunla kendi oyunlarını kaydedebilir, bulmaca çözümlerini takip edebilir, kitap okuyabilir ve ünlü maçları hamle hamle yeniden oynayabilirsin. Bugün neredeyse her yerde kullanılan sisteme cebirsel notasyon denir ve göründüğünden çok daha basittir. On beş dakika ayır, her oyun kaydını okuyabilir hale gelirsin.
Dikeyler, yataylar ve kare adları
Tahtadaki her karenin bir harf ve bir rakamdan oluşan kendine özgü bir adı vardır.
- Dikeyler, tahtayı yukarıdan aşağıya bölen sütunlardır. Beyazın tarafından bakıldığında soldan sağa a’dan h’ye kadar harflerle gösterilir.
- Yataylar, soldan sağa uzanan sıralardır. Beyazın tarafından başlayarak 1’den 8’e kadar numaralanır.
İkisini birleştirince karenin adı çıkar: önce dikeyin harfi, sonra yatayın rakamı. Yani Beyazın gözünden sol alt köşe a1, sağ alt köşe h1, sağ üst köşe de h8’dir. Beyaz şah e1’de, siyah şah e8’de başlar. Beyaz vezir açık renkli bir kare olan d1’de, siyah vezir ise koyu renkli bir kare olan d8’de başlar. Bu da eski “vezir kendi rengine” kuralıyla örtüşür.
Kare adları hiç değişmez, tahtaya Siyahın tarafından baktığında bile. Siyahın yerinden bakınca a1 sağ üst köşededir. Alışmak biraz zaman alır, bu yüzden iki taraftan da pratik yapmaya değer.
Taş harfleri
Piyon dışındaki her taşın kendine ait büyük bir harfi vardır:
- Ş: şah
- V: vezir
- K: kale
- F: fil
- A: at
Piyonlar harf almaz. Bir hamle, taşın harfi ve gittiği kare yazılarak gösterilir. Yani Af3, bir atın f3’e gittiği anlamına gelir. Fc4 ise bir filin c4’e gittiğini gösterir. Piyon hamlesinde yalnızca hedef kare yazılır: e4, bir piyonun e4’e gittiği anlamına gelir.
Uygulamalarda ve kitaplarda İngilizce harfler
Birçok uygulama, web sitesi ve yabancı kitap İngilizce harfleri kullanır. Mantık tamamen aynıdır, yalnızca harfler değişir:
| Taş | Türkçe | İngilizce |
|---|---|---|
| Şah | Ş | K (King) |
| Vezir | V | Q (Queen) |
| Kale | K | R (Rook) |
| Fil | F | B (Bishop) |
| At | A | N (Knight, çünkü K şaha ayrılmıştır) |
Dikkat: Türkçede K kale demektir, İngilizcede ise şah. Yani Af3 İngilizcede Nf3, Vh5 de Qh5 olur. Bazı kitaplar harf yerine, her dilde aynı görünen küçük taş simgeleri kullanır, ama yapı hep aynıdır.
Taş alma
Taş alma, taşın harfiyle kare arasına konan bir x ile gösterilir. Fxe5, bir filin e5’teki taşı aldığı anlamına gelir. Hangi taşın alındığını yazmazsın, çünkü bunu kare zaten söyler.
Piyonla almalarda piyonun geldiği dikey yazılır. Yani exd5, e dikeyindeki piyonun d5’te taş aldığı anlamına gelir. Bu gereklidir, çünkü piyonlar çapraz alır ve iki farklı piyon aynı kareye ulaşabilir.
Geçerken alma da diğer piyon almaları gibi, alan piyonun indiği kareyle yazılır, örneğin exd6. Bazıları açık olsun diye sona “e.p.” ekler.
Şah ve şah mat
- Artı işareti şahı gösterir: Vh5+, vezirin h5’e gidip şah çektiği anlamına gelir.
- Diyez işareti matı gösterir: Vf7#, vezirin f7’ye gittiği ve bunun mat olduğu anlamına gelir.
Eski kaynaklarda mat için bazen “++” görürsün, ama bugün standart olan # işaretidir.
Rok
Rokun kendi simgeleri vardır ve büyük O harfiyle yazılır (bazı kaynaklar sıfır rakamını kullanır):
- O-O kısa roktur, h dikeyine doğru yapılır.
- O-O-O uzun roktur, a dikeyine doğru yapılır.
Kolay bir hatırlatma: Vezir kanadında şahla kale arasında bir kare fazla vardır, bu yüzden uzun rokta bir O fazla yazılır.
Terfi
Bir piyon son yataya ulaştığında hedef kareyi, ardından eşittir işaretini ve yeni taşın harfini yazarsın. Yani e8=V, bir piyonun e8’e gidip vezire dönüştüğü anlamına gelir. Piyon terfi ederken taş da alıyorsa ikisini birleştirirsin: dxe8=A, d piyonunun e8’de taş alıp ata dönüştüğünü gösterir. Bazı kaynaklar eşittir işaretini atlayıp e8V yazar.
Belirsizliği gidermek: iki taş aynı kareye gidebildiğinde
Bazen aynı türden iki taş aynı kareye ulaşabilir ve Ad2 gibi yalın bir hamle belirsiz kalır. Böyle durumlarda onları ayırt etmeye yetecek kadar bilgi eklersin:
- Taşlar farklı dikeylerdeyse dikeyin harfini ekle. Atlar b1 ve f3’teyse ve ikisi de d2’ye gidebiliyorsa Abd2 ya da Afd2 yazarsın.
- Aynı dikeydeyse bunun yerine yatayın rakamını ekle. Kaleler a1 ve a5’teyse ve ikisi de a3’e gidebiliyorsa K1a3 ya da K5a3 yazarsın.
- Üç vezirin olduğu gibi nadir durumlarda ikisi birden gerekebilir, örneğin Vh4e1.
Bu ek bilgiyi yalnızca gerçekten gerektiğinde yazarsın.
Hamle numaraları ve yorumlar
Oyunlar çiftler halinde yazılır: hamle numarası, Beyazın hamlesi, ardından Siyahın hamlesi. Örneğin 1. e4 e5, ilk hamlede Beyazın e4, Siyahın da e5 oynadığı anlamına gelir. Bir varyant Siyahın hamlesiyle başlıyorsa numaradan sonra üç nokta konur, örneğin 3… Ac6.
Yorumcular hamleleri değerlendirmek için ayrıca işaretler kullanır: ! iyi bir hamle, !! parlak bir hamle, ? hata, ?? büyük hata, !? ilginç bir deneme, ?! de şüpheli bir hamle demektir. Bunlar birer görüştür, hamlenin parçası değildir.
Kısa bir örnek oyun
Bu hamleleri tek tek, dikkatle okuyarak tahtada oyna: 1. e4 e5 2. Af3 Ac6 3. Fb5 a6 4. Fxc6 dxc6 5. O-O f6 6. d4 exd4 7. Axd4 c5 8. Ab3 Vxd1 9. Kxd1
Olanlar şöyle: İki taraf da e piyonlarını ilerletir, Beyaz atını f3’e, Siyah da atını c6’ya geliştirir. Beyazın fili b5’e gider, Siyahın a piyonu ona saldırır ve fil c6’daki atı alır. Siyah d piyonuyla geri alır. Taşı bir piyon aldığı için bu hamle dxc6 diye yazılır. Beyaz O-O ile kısa rok yapar. Merkezdeki piyon değişiminden sonra beyaz at d4’te geri alır, saldırıya uğrayınca da b3’e çekilir. Siyah vezir d1’deki beyaz veziri alır. Bu artık mümkündür, çünkü d dikeyi açılmıştır. Ardından f1’deki beyaz kale geri alır. Sonunda vezirler tahtadan çıkmışsa ve d1’de beyaz bir kale duruyorsa her hamleyi doğru okudun demektir.
Koordinat notasyonu
Bilgisayarlar ve bazı uygulamalar ayrıca koordinat notasyonu denen yalın bir “nereden nereye” biçimi kullanır. Bir hamle, taş harfi olmadan yalnızca başlangıç karesi ve hedef kareden oluşur: e2e4, g1f3. Rok şahın hamlesi olarak yazılır, örneğin e1g1. Terfide ise yeni taş İngilizce küçük harfle eklenir, örneğin vezir için e7e8q. Okuması pek keyifli değildir, ama hiçbir belirsizlik bırakmaz. Yazılımların bu biçimi sevmesinin nedeni de budur.
Özetle
Önce kare adları, sonra taş harfleri, ardından alma, şah, rok ve terfi için ek işaretler. Cebirsel notasyon aslında bundan ibaret. Sonraki birkaç oyununu elle kaydet ve birkaç bulmaca çözümünü acele etmeden oku. Bir iki hafta içinde notasyon okumak sana bir cümle okumak kadar doğal gelecek.
